Antonio Nariño y Val do Dubra

jueves, 3 de agosto de 2023

San Fins de Freixeiro, a parroquia montaraz de uces e queirogas onde naceu a Gran Colombia

No lugar ou na parroquia de San Fins de Freixeiro no concello de Santa Comba, amais da súa fermosa igrexa románica co escudo dos Bermúdez de Castro, atópase unha casa en ruínas construída con sillería de pedra de boa feitura onde se pode observar sobre o lintel da porta o escudo labrado dos Moscoso, a famosa cabeza de lobo coa lingua fora. Dona Urraca de Moscoso, quen fora señora do couto de Xallas, Dubra, Montaos e Cances e condesa de Altamira, era filla de Rodrigo Sánchez de Moscoso, tamén señor de Altamira, e Xoana de Castro. Casou con Pedro Álvarez Osorio, conde de Trastámara pola corte de Castela e tivo por fillos a Rodrigo de Moscoso e Osorio, importante líder a favor da revolta irmandiña, e a Álvaro Osorio de Moscoso e Osorio, bispo de Astorga. Dona Urraca de Moscoso foi unha destacada filántropa benfeitora do convento de Santo Domingo de Bonaval en Santiago de Compostela e onde se conserva na actualidade o seu sepulcro e máis o do seu home. Nesa época Santo Domingo de Bonaval era un Estudo Xeral para rapaces pobres do couto de Xallas, Dubra e Montaos. A orde dominica e frei Diego de Deza, en particular, exerceron unha importante labor protectora e de defensa dos intereses de Cristovo Colón no seu proxecto de descubrimento das Indias dándolle acubillo no convento dos dominicos de Salamanca durante a súa estancia nesa cidade.
Namentres ao neto de Cristovo Colón, Luís Colón de Toledo (1522-1572) se lle nega por parte dos reis de España calquera dereito sobre a Terra Firme ou Terra de Gracia como a bautizou Cristovo Colón, a rama fidalga dos Pombo, orixinarios do Castro Pombo en San Fins de Freixeiro, e agora señores do pazo de Vilar de Cidre en Razo e de Gondreo en Arteixo, estaban a preparar o seu desembarco dende Galicia cara o virreinato da Nova Granada.
No Libro de Legos do catastro de Ensenada do ano 1760 pódese consultar a presenza dos apelidos Louzán, Pombo e Nariño na parroquia de San Fins de Freixeiro pola volta do século XVIII. No concello de Val do Dubra é moi común o apelido Pombo, o clan dos Pombo é considerado a familia máis "aristocrática" de Colombia. Neste senso, Manuel de Pombo y Ante asinou a acta de independencia da Gran Colombia do 20 de xullo de 1810 que comeza do seguinte xeito: "era necesario contar con la autoridad del actual Jefe del Exmo señor Don Antonio Amar, se mandó una diputación compuesta del señor Contador de la Real Casa de moneda Don Manuel Pombo, al doctor Miguel Pombo, y Don Luis Rubio, vecinos, á dicho señor Exmo haciéndole presente las solicitudes justas y arregladas de este pueblo". O seu irmán Ignacio de Pombo y Ante foi un destacado filántropo en Cartaxena de Indias promotor e autor do informe do canal do Dique do río Magdalena. O seu fillo Lino de Pombo O'Donnell foi o primeiro enxeñeiro e diplomático da Gran Colombia e o seu sobriño Miguel de Pombo Pombo foi tamén un destacado letrado autor dunha das primeiras traducións ó castelán da Constitución dos Estados Unidos da América e autor tamén dunha proposta federal para a nova república recentemente constituída. Por desgraza foi fusilado polo xeneral das tropas realistas Pablo Morillo. O seu irmán Antonio de Pombo Pombo foi un dos cinco oficiais que non abandonaron a Nariño na campaña do sur contra as tropas realistas en Pasto.

Outro apelido presente no Libro de Legos do catastro de Ensenada de 1760 referente á parroquia de San Fins de Freixeiro é o apelido Nariño. Antonio Amador José Nariño Bernardo Álvarez del Casal é considerado o primeiro presidente da Gran Colombia e tamén autor da primeira tradución ao castelán da Declaración dos Dereitos do Home e do Cidadán da Revolución Francesa, feito polo que foi duramente perseguido polo gobernador do virreinato da Nova Granada e extraditado a España polo rei.

lunes, 8 de mayo de 2023

Xenética e isoglosas

Entroido en Galicia

lunes, 24 de abril de 2023

Ciencia en Santo Domingo de Bonaval

Durante a Idade Media a cidade de Santiago de Compostela foi protagonista dunha intensa actividade intelectual e científica gracias a labor levada a cabo por franciscanos e dominicos nos seus studia conventuales fundados en Santiago de Compostela en torno ó ano 1220 e coincidentes no tempo co inicio da mesma actividade por parte dos franciscanos no seu convento de Oxford, fundado en 1224 baixo a tutela de Roberto Grosetesta, e tamén coincidente coa que os dominicos comezaron no seu convento de Saint Jacques de París no ano 1218. Neste senso, a cidade de Santiago de Compostela demostrou un interese e unha tradición temperá polos estudos da ciencia e da filosofía natural, polo estudo das chamadas cousas naturais (metafísica, xeometría, astronomía-astroloxía, física, medicina e todo o conxunto de disciplinas que hoxe chamamos bioloxía). En Santiago de Compostela creouse ben cedo un núcleo de vida intelectual atento ás últimas novidades que comezaban a circular polos centros intelectuais da Europa cristiá. Na Europa de comezos do século xiii estábase a vivir unha grande e frenética vitalidade nos círculos intelectuais da época coa chegada masiva de textos e escritos científicos grecoárabes, como o corpus aristotelicum, que permitían ao home medieval acercarse á realidade e chegar a comprender a totalidade do cosmos, tanto do macrocosmos como do microcosmos. "Os escritos cosmolóxicos de Ptolomeo e dos seus comentaristas árabes Alfarabi e Algazel, os metodolóxicos, cosmolóxicos e biolóxicos de Aristóteles, da man de Avicena e Averroes, a xeometría grega de Euclides comentada polos árabes" favoreceron un campo de cultivo axeitado para crear as condicións necesarias para fomentar entre os intelectuais cristiáns o estudo e o interese polas chamadas cousas naturais, polos animais, as flores e polas árbores, pola reprodución e o crecemento, eran "todos eles fenómenos naturais capaces de ser coñecidos, comprendidos e, polo tanto, dominados polo home, coa nova ferramenta da razón debidamente adestrada nos novos métodos da lóxica aristotélica, das novas ciencias da matemática (astronomía-astroloxía), do "novo Aristóteles" que, dende o mundo grego e por vía dos árabes (e a escola de tradutores de Toledo), permitía acceder ao complexo e fascinante mundo que se agocha tralo adxectivo "natural", "as chamadas "cuestións naturais" (dende o arco da Vella, á choiva, dende a orixe da vida ao porqué da enfermidade e da morte, dende o proceso de xeración biolóxica ao tamaño do cosmos), ofreceranse coma unha nova fronteira do coñecemento ó intelectual europeo dos séculos xii e xiii. As propias relacións humanas podían mesmo ser melloradas e ordenadas socialmente se á lectura evanxélica se lle engadía a dos libros sobre a ética de Aristóteles aos que moi pronto se lle engadirían tamén os da Política do mesmo autor". Os novos libros naturais aristotélicos e árabes estiveron á disposición dos círculos intelectuais cristiáns dende a transición dos séculos xi e xii e xa de forma plena e masiva a partir dos anos centrais do século xii, no caso da península ibérica gracias ás traducións latinas que se fixeron dende o árabe e dende o grego, introducindo ciencias seculares como a aritmética, a xeometría, a astronomía, a medicina e a filosofía natural, a través da presenza de dominicos italianos no studium murciano moi próximo á realidade científica musulmá que perdurou en Murcia ata a revolta de 1267, tamén ao retorno dunha xeración de estudantes franciscanos e dominicos que se graduaron nas universidades europeas no último terzo do século xiii e que se familiarizaron coa difusión das cuestións naturais. O mesmo San Domingo de Guzmán, fundador da orde dos dominicos, formouse nas chamadas artes liberais no studium de Palencia, vencellado con Chartres, para despois pertencer ó cabido de Osma. No seu pensamento sempre estivo presente a idea de facer compatíbel a mensaxe da vida evanxélica centrada na pobreza coa vocación e o interese intelectual. Esta maridaxe entre aristotelismo e cristianismo que caracterizou aos intelectuais dos séculos xii e xiii está tamén presente na obra do franciscano zamorano Juan Gil que no prologo da súa obra Historia naturalis di o seguinte: "A codia protexe ás árbores, as plumas e o peteiro ás aves, ás escamas aos peixes. Deste xeito, a providencia do creador dotou a cada cousa segundo a súa función natural". "As follas e as súas formas...tódolos membros do corpo do home...todo iso está gobernado pola sabedoría divina". Do mesmo xeito este fragmento aristotélico recollido por Miguel Scoto na súa versión árabe-latina do texto De partibus animalium resume as inquedanzas dos filósofos naturais do século xiii por armonizar cristianismo e ciencia: "Debemos admirar as formas e alegrarnos no artífice que as realizou".
Pola volta do ano 1220, tres centros científicos e intelectuais destacaban en Santiago de Compostela naquela época, a propia sé episcopal e os studia dos franciscanos e dos dominicos no convento de Val de Dios e no convento de Bonaval. Neste senso debeu existir nos conventos franciscanos e dominicos de Santiago de Compostela unha intensa actividade intelectual conformando unha pequena comunidade de mestres e discípulos, membros dos seus respectivos studia e onde se ensinaba e cultivaba todo o material achegado pola ciencia árabe e polo saber do novo Aristóteles. As materias propias e tradicionais do trivium e do quadrivium van quedar desfasadas para dar paso á nova filosofía natural que pretende ofrecer unha visión máis global e máis compresiva da Creación conforme a outros centros intelectuais da Europa cristiá, especialmente a escola de Oxford e o convento parisino de Saint-Jacques. En consecuencia, a nova tradición aristotélica vai estar presente nos conventos de franciscanos e dominicos de Santiago de Compostela (Boecio, escritos naturais de Aristóteles, Avicena e Averroes, todos eles presentes nos studia de Val de Dios y de Bonaval, items 25-27,5,38,41-44 do Apéndice documental) que gozaban tamén da protección da orde bieita de San Martín Pinario. Deste xeito desenvolveuse en Santiago unha importante actividade intelectual baseada na utilización sistemática dos libros naturais do corpus científico greco-árabe, favorecida en parte pola actividade científica de Pedro Gallego no recentemente creado studium dominico situado na estratéxica rexión de Murcia e a súa máis que probábel relación coa actividade intelectual da corte do rei Afonso e os círculos intelectuais galegos que permitiron o acceso ás traduccións de Bartolomeo de Messina na corte do rei Manfredo de Sicilia. Ambas ordes gozaron tamén da protección do arzobispo de Santiago, que defendía que a renovación do clero pasaba polo estudo das Sagradas Escrituras armonizadas coa nova tradición aristotélica que buscaba a comprensión do mundo natural mediante o uso do razonamento lóxico e matemático. Xa en tempos de Xelmirez (1100-1140) establecérase unha escola catedralicia de primeiro nivel, enviando aos seus clérigos a París e a Bolonia, así como a presenza na súa corte de Roberto, médico de Salerno que introduciu as cousas naturais propias dos intelectualizados médicos salernitanos da época. Os posteriores arzobispos, Pedro Muñiz e Bernardo II, viron na colaboración coas novas ordes mendicantes un factor imprescindíbel na renovación intelectual do clero da súa diócese.
En resumo, a comunidade franciscana de Val de Dios e a comunidade dominica de Bonaval en Santiago de Compostela amosaron un interese especial cara o estudo da Sagrada Escritura pero tamén das matemáticas e das ciencias naturais en datas moi temperás, entre 1222 e 1230 e ao mesmo nivel que o célebre convento franciscano de Oxford ou o centro dominico de París, onde a lectura dos escritos naturais de Aristóteles, Avicena, Algazel ou Alfarabi e a realización de pequenos experimentos formaban parte da vida diaria. Dende moi cedo temos constancia da presenza de textos aristotélicos na península ibérica traducidos en Toledo (1217-1220) por Miguel Scoto antes da súa partida cara a corte normanda de Sicilia onde é probábel que se acometera a partir de 1227 a tradución do árabe ó latín do importante corpus filosófico natural de Averroes por un grupo de tradutores entre os que figuraba o propio Miguel Scoto. No caso de Galicia, gracias a un documento datado en 1222 existente na Biblioteca vaticana podemos coñecer o novo mundo intelectual de Santiago de Compostela nos comezos do século xiii a través dunha lista de libros da nova filosofía natural greco-árabe retirados da biblioteca arzobispal onde se atopaban acubillados, por parte dos estudantes Pedro Odoario, Martin Fernandez e Xohan Fernandez.

BIBLIOGRAFÍA:

-GARCÍA BALLESTER, LUIS: "Naturaleza y Ciencia en la Castilla del siglo XIII. Los orígenes de una tradición: los Studia franciscano y dominico de Santiago de Compostela (1222-1230). Artículo PDF, CSIC, Barcelona.

Proyecto de reforma del concello de Vigo

martes, 11 de abril de 2023

El convento de Santiago de Compostela que guardaba la clave del descubrimiento de América

En la ciudad de Santiago de Compostela se encuentra el Convento de San Domingos de Bonaval fundado en esta ciudad en el año 1219. En el convento de San Domingos de Bonaval se encuentra el sepulcro de Doña Urraca de Moscoso y Castro, condesa de Altamira en tierra de Xallas, que casó en el siglo xv con Pedro Álvarez Osorio, conde de Trastámara, configurando una de las familias más importantes de la nobleza de la época. Doña Urraca de Moscoso fue una auténtica filántropa y benefactora del convento durante la Baja Edad Media. Durante esa época el convento funcionaba como un Estudio General antes del nacimiento oficial de la universidad moderna de Santiago de Compostela. Bajo su mecenazgo se acogían a los estudiantes pobres de cualquier procedencia que deseaban instruirse, siendo considerado un centro de ensañanza muy prestigioso en el cual se impartían clases de gramática, de aritmética y de geometría. Según recoge García Ballester, en el siglo xiii en las bibliotecas de Val de Dios y de Bonaval en Santiago de Compostela se encontraba la obra de Aristóteles. También en la catedral de Toledo, en Burgo de Osma y en Palencia. Gracias a la labor de la escuela de traductores de la ciudad de Toledo, la obra de Aristóteles fue penetrando por los principales conventos y monasterios de la península y de Europa durante la Edad Media. Todas las obras y textos de Aristóteles que nos han llegado se agrupan o conforman lo que se conoce como Corpus aristotelicum, también los textos de autoría más dudosa consideradas obras pseudoaristotélicas o PseudoAristóteles. En este último grupo y en su filosofía natural se encuentra el texto De mirabilibus auscultationibus (De las maravillas escuchadas). Y a este respecto en el capítulo III del libro II de su Historia General y Natural de las Indias, Gonzalo Fernández de Oviedo, dando cuenta del descubrimiento de América, dice lo siguiente: "En el precedente capítulo se dixo la opinión que el vulgo tiene çerca del descubrimiento destas Indias: agora quiero yo deçir lo que tengo creydo desto, é cómo á mi paresçer Christóbal Colom se movió, como sabio é docto é osado varón, á emprender una cosa como esta, de que tanta memoria dexó a los presentes e venideros; porque conosçio, y es verdad, que estas tierras estaban olvidadas. Pero hallólas escriptas, é para mí no dudo averse sabido é posseydo antiguamente por los reyes de España. E quiero deçir lo que en este caso escribio Aristóteles, el qual diçe que despues de aver salido por el estrecho de Gibraltar haçia el mar Atlántico, se diçe que se halló por los cartagineses, mercaderes, una grande isla que nunca avia seydo descubierta ni habitada de nadie, sino de fieras é otras bestias..."

A este respecto cuando Cristóbal Colón llegó a América, llamó a su isla favorita, a su marquesado familiar, isla de Santiago o Janahica donde podemos encontrar un río Yallahs.

lunes, 21 de marzo de 2022

O caso do misterioso dubrés que se presentou no ano 1491 no campamento militar de Santafé de Granada perante os Reis Católicos reclamando a súa fidalguía.

Segundo un documento atopado no Arquivo de Simancas e datado no 8 de novembro de 1491 na vila de Santafé de la Vega de Granada:

"Don Fernando e dona Ysabel a vos el conçejo, alcaldes e regidores e ofiziales e omes buenos del coto de Dubra, salud e grasia. Sepades que Ruy Loçano vesino del dicho cotto nos hizo relaçion por su petiçion que ante nos en el nuestro consejo presento disiendo que son onbres hijodalgo..." (Transcripción cortesía de Roberto Reigosa Méndez, Historiador da arte, competencia en paleografía e diplomática, estudos en codicoloxía e análise do documento).

Pola data, 8 de novembro de 1491, coincide no tempo coa presenza de frei Juan Pérez na vila de Santafé de la Vega de Granada como representante e valedor de Cristovo Colón perante os Reis Católicos.

A comezos de outubro do ano 1491, Cristovo Colón trasládase por segunda vez ao mosteiro franciscano de Santa María de La Rábida en Huelva baixo a protección ou amparo de frei Juan Pérez, monxe franciscano confesor da raíña Isabel e intercesor entre esta e Cristovo Colón. No decurso desta función, aos catorce días recibe unha carta de contestación da raíña Isabel reclamándolle a súa presenza no devandito campamento militar de Santafé de Granada como representante e valedor dos intereses de Cristovo Colón ante a Corte, algo que sucede curiosamente a comezos de novembro de 1491 tras unha viaxe en mula de 15 días dende Huelva ata Granada.

Resulta cando menos curioso que o "único" documento existente no Arquivo de Simancas relacionado co coto ou concejo de Dubra faga referencia a esa data concreta, 1491, e a ese lugar concreto, Santafé de la Vega de Granada, durante o asedio militar á devandita cidade e coincidente no tempo de cando Cristovo Colón tentaba negociar as súas famosas capitulacións do Descubrimento e pasar á Historia como o famoso Don Cristovo Colón descubridor de América.

A demanda do status de liberdade e fidalguía datada no oito de novembro de 1491 está a nome dun misterioso Ruy Lozano ou Lonzano empadroado no concejo de Dubra. Obter o rango de fidalgo era unha condición ou requerimento indispensábel para acadar o tratamento honorífico de Don.

O apelido Lozano é moi infrecuente en Galicia, o máis probable é que se trate dunha castelanización do sobrenome ou apelido galego Louzán presente nos concellos de Val do Dubra e A Baña dentro do proceso de castelanización da antroponimia galega levada a cabo polos Reis Católicos a partir do século xv. Polo tanto Ruy Lozano sería Rodrigo Louzán. O apelido Lozano é un sobrenome de ilustre avoengo en Castela asociado coa Reconquista polo que é moi frecuente na nobreza e nos cargos públicos do reino. A súa castelanización era unha boa estratexia para conseguir a tan cobizada fidalguía e o título de Don, requisito indispensábel para ser nomeado Virrei e Gobernador das novas terras descubertas e a descubrir.

Confluencia dos apelidos Louzán, Vilas, Pombo e Nariño pola volta de 1760

O documento referido de demanda de fidalguía leva o exclusivo Selo de Corte Real, cando o normal era que estes asuntos ou cuestións se resolvesen na Real Chancillería de Valladolid despois dun proceso longo no tempo e con testemuñas. Tamén, por se alguén quere seguir investigando ou tirando do fío, dicir que no Arquivo Nacional de Portugal de Torre do Tombo consérvanse catro documentos ou contratos de arrendamento dunha casa coa súa viña no lugar da Ermida de Sao Pedro da Amoreira datados entre 1490 e 1493 a nome dun tal Rodrigo Louçao, que o sitúan na localidade de Torres Vedras, lugar de onde eran orixinarios os Perestrelo de Portugal e onde tiñan o seu panteón familiar. De feito Manuel Perestrelo, descendente de Bartolomeo Perestrelo primer capitán da illa de Porto Santo, instituiu o morgado na Quinta da Ermigeira que coincide segundo o Cadastro de Portugal coa viña da Ermida de Sao Pedro da Amoreira. Os descendentes de Rafael Perestrelo, irmán de Bartolomeo Perestrelo tiñan o seu morgado na coñecida Quinta do Hespanhol. Resulta cando menos curioso que algo tan infrecuente coma un suposto fidalgo dubrés cun tamén infrecuente ou escaso apelido Louzán estea, pola contra, tan presente na vida e no periplo vital coñecido de Cristóbal Colón.