A verdadeira etimoloxía dos concellos de Pontevedra

 

AGOLADA: O topónimo de Agolada deriva da expresión latina "aqua lata", co significado de "auga levada" ou "auga conducida".

ARBO: O nome de Arbo deriva do nórdico "ár" que significa "río" e "bo" que significa "vivenda" ou "residencia", polo que Arbo significa "a residencia do río". Neste sentido, constátase unha fonda presenza vikinga ao longo do curso baixo do Miño.

BAIONA: Ao igual que Baio, na provincia da Coruña, o nome de Baiona participa da idea de "fondeira", "bajío" en castelán. Comparte a mesma etimoloxía que Nigrán ou Gondomar.

BARRO: O nome do concello de Barro está relacionado coa raíz prerromana "barr-", co significado de "elevación" ou "obstáculo", tamén presente na palabra "barranco". Neste sentido na parroquia de San Breixo de Barro, que dá nome ao concello, localízase a famosa fervenza do río Barosa.

BUEU: O nome de Bueu deriva do termo vikingo "buhedo" que vén da forma de participio "boet", do verbo "bo" que significa "vivir" en danés, e co significado de "herdanza", "patrimonio" ou "fogar". Aldán en éuscaro significa "mudar as lanchas de cala".

CALDAS DE REI: O topónimo de Caldas de Reis deriva do termo latino "aquas calidas". Aquí sitúabase a mansio romana de Aquis Celenis citada no Itinerario de Antonino, as augas cálidas da tribo dos Celenos. Tralo suposto nacemento na vila do rei Afonso VII, pola volta do século xii, comeza a chamarse Caldas de Reis.

CAMBADOS: O topónimo de Cambados deriva do termo céltico ou prerromano "camba" ou "comba" co significado de "curvatura", e facendo alusión ás numerosas lombas de area da enseada de Cambados e da desembocadura do Umia.

CAMPO LAMEIRO: O nome de Campo Lameiro fai referencia a un terreo ou lugar húmido.

CANGAS: O nome de Cangas xorde en contraposición ao nome de Moaña, fai referencia a unha paisaxe máis desaliñada, desfeita e escangallada. O topónimo de Cangas está estreitamente relacionado co verbo "escangallar". Cangas ou "cangallo" fan referencia a un relevo con moitos altos e baixos, unha orografía sen orde nin concerto, un relevo moi dentado. Tanto Cangas do Morrazo como Cangas de Onís en Asturias comparten un relevo moi semellante formado por unha sucesión de altos e baixos. As "cangas" fan referencia a un relevo con moitos altos e baixos en forma de peite.

A CANIZA: O topónimo da Caniza procede do latín "canna" e fai referencia a estruturas feitas con canas e varas.

CATOIRA: O nome de Catoira procede do latín vulgar "catto", do verbo latino "captare" e co significado de "vixiar". Polo que o topónimo de Catoira fai referencia as torres de vixilancia chamadas Torres do Oeste e situadas na desembocadura do Ulla.

CERDEDO: O nome de Cercedo procede de "cerdeira", lugar onde son abondosas as árbores cerdeiras. Outra hipótese faino derivar do latín "quercetum", co significado de "carballeira" ou lugar onde abondan os carballos.

COTOBADE: O nome de Cotobade fai referencia a un "couto de abade".

COVELO: O topónimo de Covelo deriva do termo latino "cova" que fai referencia á proliferación de concavidades ou fondeiras propias dun terreo montañoso e agreste con múltiples e pequenos vales. Comparte etimoloxía con Fornelos de Montes.

CRECENTE: O nome de Crecente fai referencia á localización do concello na parte máis oriental da provincia, por onde sae o sol.

CUNTIS: O nome de Cuntis alude a unhas augas termais ou "aquas calidas" en latín. Algúns historiadores sitúan aquí a poboación romana de Aquae Quintiae citada por Ptolomeo.

DOZÓN: O topónimo de Dozón deriva da palabra latina "occa" que orixinou "oquedad" en castelán ou "oco" en galego ou da prerromana "ausa", co significado de "fonte". O certo é que o concello de Dozón ocupa unha fondeira entre montañas onde nacen moitos ríos.

A ESTRADA: O nome do concello da Estrada deriva do termo latino "strata", co significado de "calzada". A Estrada foi un importante cruzamento de camiños, na Estrada cruzábase a vía romana que unía Ourense con Santiago de Compostela e o atallo ou variante que unía Lucus Augusti con Bracara Augusta. 

FORCAREI: O topónimo de Forcarei deriva do termo latino "furca" ou tamén do termo normando "fork" para sinalar un "gallo", un "desvío" ou unha "bifurcación". Neste sentido por Forcarei pasaba una vía romana alternativa que comunicaba Ourense con Santiago de Compostela, pasando pola Estrada.

FORNELOS DE MONTES: Ao igual que Covelo, Fornelos de Montes fai referencia a "fornos" ou "furnas", pequenas concavidades ou vales propios dun concello montañoso e accidentado.

GONDOMAR: do britónico ou céltico "condo" co significado de "confluencia de ríos", "onde as augas conflúen e se encontran", neste caso na próximidade do mar. Tanto Baiona, como Gondomar ou como Nigrán participan da mesma idea etimolóxica de "fondeira" ou "pequena depresión do terreo".

O GROVE: O topónimo O Grove deriva do indoeuropeo "krop", co significado de "joroba" ou "grupa" en castelán. En inglés temos o termo "crop" e "craw" que significa "boche" ou "papo" . A súa vez deriva do proto-indoeuropeo "grew" que significa "curva" ou "saínte". Tanto O Grove coma a Serra da Groba, sería unha protuberancia do terreo. 

A GUARDA: O topónimo A Guarda vén do normando "garde", co significado de "atalaia" ou "visión de control" ou do nórdico "gard" co significado de "recinto fortificado" ou "fortificación".

A ILLA DE AROUSA: O nome de Arousa deriva do nórdico-vikingo "ár-oss", que significa "desembocadura dun río".

LALÍN: Xeralmente considérase o topónimo de Lalín derivado dun antropónimo latino ou xermánico Lallinus, pero tendo en conta a forte presenza normanda no Ribeiro e Arenteiro, o mais plausible é que Lalín derive do normando "l'allée", co significado de "a vía" "o camiño" ou de  "l'halle", co significado de "o mercado". Por Lalín pasaba unha importante vía romana que unía Ourense con Santiago de Compostela.

A LAMA: O nome da Lama fai referencia a un terreo moi húmido. Neste sentido comparte etimoloxía con Campo Lameiro.

MARÍN: O nome de Marín procede do termo latino "marinus" e ten relación co mar. 

MEAÑO: O topónimo de Meaño deriva do termo "medianum" "medio", sinalando a súa posición "intermedia" na comarca do Salnés.

MEIS: O nome de Meis deriva do termo latino "medis", sinalando a súa posición intermedia na comarca do Salnés. Neste sentido comparte etimoloxía co concello de Meaño.

MOAÑA: Moaña procede da expresión latina "molaneam" e fai referencia ao bloque macizo da "mole" pétrea que representa o monte Domaio.

MONDARIZ: O nome de Mondariz semella derivar de "monte" e facer alusión a un lugar "montañoso".

MORAÑA: O topónimo de Moraña deriva do termo céltico "múr", co significado de "pequena elevación" "terraplén", "rampla", "relevo baixo".

MOS: Mos deriva de do termo latino "mons", co significado de "monte", con perda do -n- como en monstrare>mostrar.

AS NEVES: O nome do concello das Neves fai referencia á parroquia das Neves.

NIGRÁN: O topónimo de Nigrán procede do termo árabe "niqrah", co significado de "depresión do terreo", "pequena fondeira". Constátase unha importante presenza árabe no sur da ría de Vigo, Panxón procede do árabe "banyān", co significado de "fortaleza".

OIA: O topónimo de Oia fai referencia a unha pequena concavidade no terreo, xeralmente arrodeada de montañas.

PAZOS DE BORBEN: O topónimo de Pazos de Borbén deriva da mansio romana de Burbida citada a continuación de Tui no Itinerario de Antonino.  O nome de Burbida fai referencia a cursos de auga que levan moita forza (Alvedosa, Louro ou Borbén). Ten a súa orixe no deus céltico Borvo ou no termo grego "borboros" e de onde deriva o termo "borbotón" ou o nome do río Borbén. 

POIO: O topónimo de Poio deriva do termo latino "podium", co significado de "elevación", "plataforma" ou "montículo", facendo alusión a algún "castrelo" dende onde se exercía algún tipo de poder.

PONTEAREAS: O nome de Ponteareas fai alusión á curiosa localización da ponte da vila nunha pronunciada reviravolta do río Tea onde se produce unha importante acumulación de area.

PONTECALDELAS: O concello de Pontecaldelas recibe o seu nome da antiga ponte sobre o río Verdugo e a presenza de augas termais ou "aquas calidas" en latín.

PONTECESURES: O concello de Pontecesures comparte etimoloxía toponímica co concello de Ponteceso, na Coruña. Deriva do participio futuro do verbo latino "cedere", que neste caso é "cessurus" ou "cessura" e co significado de "avanzar", "pasar" ou "marchar", neste caso "próximo a pasar".

PONTEVEDRA: O topónimo de Pontevedra, a antiga mansio romana de Turoqua, procede da expresión de orixe latina "ponte vetera", co significado de "ponte vella".

O PORRIÑO: O máis plausible é que o nome  do Porriño derive do adverbio espacial de lugar de orixe latina "porro",  co significado de "máis adiante". A raíz indoeuropea "per" "por" está moi relacionada co movemento e co tránsito, e o certo é que O Porriño sitúase nun importante trazado viario procedente de Portugal, máis adiante que a cidade de Tui.

PORTAS: O nome de Portas fai referencia a un paso natural entre montañas, de feito a parroquia de Portas sitúase nun lugar con estas características.

SALCEDA DE CASELAS: O nome de Salceda de Caselas procede da unión de Salceda, que indica un lugar de "sauces" ou "salgueiros" ("salicēta" en latín) e Caselas, que é o río que atravesa a localidade.

SALVATERRA DE MIÑO: O nome de Salvaterra significa "terra segura" e fai alusión a un lugar fortificado.

SANXENXO: O topónimo de Sanxenxo é un haxiotopónimo derivado do nome dun santo, neste caso "San Xens" ou "San Ginés" en castelán.

SOUTOMAIOR: O nome de Soutomaior deriva da unión de dúas palabras, por un lado "souto" de "bosque" ou "arboredo" e por outro lado "maior", co significado de "principal" ou "importante", acaso facendo alusión a unha fortaleza.

REDONDELA: O topónimo de Redondela deriva do latín "rotundella", "rotundo" e significa "de forma redonda". Pode facer referencia á forma da parte posterior da ría de Vigo ou ser un diminutivo que describa a forma do antigo núcleo de Redondela.

RIBADUMIA: O topónimo de Ribadumia procede do termo latino "ripa", co significado de "ourela" ou "ribeira", polo que Ribadumia significa "ribeira do Umia".

RODEIRO: O nome de Rodeiro deriva do termo latino "rota" co significado de "roda", "círculo" ou "disco xiratorio", polo que o topónimo de Rodeiro fai alusión a un camiño. Neste sentido por Rodeiro pasaba unha importante vía romana que comunicaba Monforte de Lemos con Santiago de Compostela, pasando por Chantada e Belesar.

O ROSAL: O nome do Rosal fai referencia ás fragancias e ás bondades climáticas dese concello.

SILLEDA: O topónimo de Silleda procede do termo normando "selle" ou "celle", co significado de "asento" ou "trono", lugar onde residía ou se situaba a autoridade do lugar, un sitio poderoso coma una especie de capital comarcal.

TOMIÑO: O nome de Tomiño deriva do termo vikingo "to", co significado de "dous" e significa "o lugar onde o río Miño se divide en dous". Neste sentido constátase unha fonda presenza vikinga ó longo do curso baixo do río Miño, responsables da tradición dos carochos, unha embarcación de madeira en tingladillo.

TUI: O topónimo Tui deriva do céltico "tìde" co significado de "tempo" "periodo" ou do irlandés "taoide" (pronunciado "tude") co significado de "marea". As mareas usábanse para medir o tempo e Tui era o último lugar onde se senten as mareas no río Miño.

VALGA: O nome do concello de Valga procede do latín "vallica" ou "vallicare", co significado de "pequeno val" ou "que fai forma de val". Tamén "vaguada" ou "valgada".

VIGO: O nome da cidade de Vigo deriva do termo latino "vicus" para facer referencia a un pequeno asentamento aos pés dun importante castro.

VILABOA: O nome do concello de Vilabia procede da expresión latina "villam bonam" que se traduce como "casa boa" ou "casa forte".

VILAGARCÍA DE AROUSA: O nome de Vilagarcía vén do apelido García Caamaño como fundadores da vila. Don García de Calamaño construíu unha torre no lugar de Rubiáns onde se atopa na actualidade o pazo de Rubiáns, dalgunha maneira relembrando aqueles tempos nos que os vikingos e árabes chegaron a controlar lugares como Cambados, Vilagarcía, Boiro ou Rianxo. 

VILA DE CRUCES: O nome de Vila de Cruces ten unha orixe viaria, fai alusión a un cruzamento viario. Por Vila de Cruces pasaba o camiño alternativo que unía Lugo con Braga, pasando por Silleda e a Estrada.

VILANOVA DE AROUSA: O nome de Arousa deriva do nórdico-vikingo "ár-oss", que significa "desembocadura dun río". 

 

 

 

 © Marcos Castro Vilas, arquitecto

 

  

Variantes de Bembibre e Portomouro

 

Variante de Portomouro

Variante de Bembibre

De Vigo a Stonehenge, pasando por Carnac

flickriver.com

 

 

As peculiaridades xeográficas e naturais da ría de Vigo para observar o sol e os solsticios pronto a converteron nun referente cultural e relixioso no mundo céltico atlántico que tamén se intentou reproducir con maior ou menor éxito na baía de Quiberon na Bretaña francesa ou no lugar de Stonehenge no Reino Unido. Vigo foi un importante centro de peregrinaxe do mundo celta que se intentou reproducir en Carnac e en Stonehenge.
Vigo, Carnac e Stonehenge están unidos como centros cerimoniais, son os tres centros cerimoniais máis importantes do mundo celta. Vigo converteuse moi cedo nun escenario natural sagrado cunha fonda significación relixiosa para os celtas, un lugar de peregrinaxe onde render culto ao sol e aos solsticios pero tamén para depositar as cinzas dos defuntos na súa última viaxe cara o Máis Alá. A día de hoxe os solsticios xogan tamén un papel destacado no sincretismo relixioso cristián no que se  enmarca e constrúe a resurrección cristiá, Cristo nace no solsticio de inverno e San Xoán Bautista celébrase no solsticio de verán.
Vigo foi un importante centro de peregrinaxe na cultura celta-atlántica. A Vigo viña supostamente xente a enterrarse ou depositar as cinzas dos seus defuntos dende moi lonxe aos pés do sol e do solsticio procurando a resurrección. Vigo foi un importante espazo cultural e relixioso de peregrinaxe e enterramento do mundo céltico que se intentou reproducir en Carnac e en Stonehenge, con máis ou menos sorte. O topónimo de Coia, ao igual que Carnac, fai referencia ás pedras que se empregaban nos cemiterios e nos lugares de enterramento para sinalar aos defuntos. Coia foi un importante lugar de enterramento dos defuntos que cruzaban o océano cara o Máis Alá por Navia. O topónimo de Navia representaba a navegación cara o Máis Alá. A toponimia de Vigo reflexa moi ben esta teatralidade espacial, relixiosa ou cerimonial, empezando por Teis, Coia e Navia.
A baía de Quiberon, na Bretaña francesa, co seu extremo rochoso é a paisaxe natural que máis se aproxima á ría de Vigo, coas súas famosas illas Cíes que marcan o discorrer do sol ó longo do ano. O topónimo Quiberon significa en céltico "ceo estático", isto é solsticio, "iberon" é ceo en céltico e "qui" quere dicir estático. Era un lugar onde se rendía culto ao solsticio. Os aliñamentos próximos, como lugares sinalados de enterramento, están curiosamente orientados cara ó suroeste como a ría de Vigo e como o solsticio de inverno, símbolo de resurrección. Tamén o lugar sagrado de enterramento de Stonhenge ábrese ou está orientado sospeitosamente cara o solsticio de inverno ou cara a saída do sol no solsticio de verán. Tanto Carnac coma Stonhenge construíronse intentando imitar o simbolismo natural e litúrxico existente na ría de Vigo. Constátase un perfeccionamento ascendente e temporal na recreación da paisaxe sagrada da ría de Vigo, pasando por Carnac e culminando en Stonhenge. Tanto Vigo coma a baía de Quiberon coma Stonhenge son lugares que representan o verán, son pequenos paraísos climáticos atlánticos onde festexar a vida no solsticio de verán pero tamén a resurrección dos mortos no solsticio de inverno. A baía de Quiberon destaca polas súas bondades climáticas e por Stonehenge entra o verán en Inglaterra, mais as pedras viñeron de Preseli, en Galés, onde se atopa a baía de Whitesands, en St Davis Head, centro sagrado de Gales e, coma a baía de Quiberon, co máis fermoso solpor do Reino Unido. Dúas peregrinaxes a St. Davis, santo patrón de Gales, equivalían a unha a Roma, e tres a unha a Xerusalén.

Cairn Llidi (monte das cinzas) é o equivalente sagrado en Gales do monte do Castro, en Vigo, dende onde ver as illas de Bishop and Clerks. Moi preto, a 35 km, no conxunto montañoso das Preseli Hills, sitúase o cromlech de Waun Mawn, con pedras moi uniformes e fáciles de traballar, a diferenza da pedra de Cairn Llidi, e construído coas mesmas pedras que Stonehenge. Por este motivo nas montañas de Preseli Hills atopábanse as canteiras de pedra para a construción dos numerosos megalitos da comarca de Pembrokeshire.

© Marcos Castro Vilas, arquitecto

Unha escultura de Circe para Vigo

 

A cidade de Vigo protagonista principal na Odisea homérica:

Segundo o relato da Odisea, trala visita por parte de Ulises da baía dos Lestrigones onde foron atacados con pedras, Ulises dirixiuse á illa Eoa, morada da meiga Circe e onde permaneceu un ano. Circe convertera aos seus compañeiros en porcos cunha apócema máxica, mais Ulises consegueu eludir o encantamento grazas a unha herba máxica chamada "molly" e que lle proporcionou Hermes, deus do coñecemento científico. Trala súa estadía dun ano na illa Eoa, Circe apurou a Ulises a visitar o Hades grego, o inframundo grego (América), antes de regresar a Ítaca e onde se reencontraría co espírito da súa nai. 

Do relato anterior e tras supoñer con certeza que a illa  Eolia, onde os ventos sopran con forza nunha dirección ou na outra, correspóndese coa costa andaluza, pódese inferir entón que a baía dos Lestrigones correspóndese con Lisboa e a illa Eoa, dos fermosos atardeceres, correspóndese coas nosas Rías Baixas.

Olissipo, a foz de Ulises

De acordo co anterior, Lisboa en época romana era chamada Olissipo, que significa "a depresión fluvial de Ulises", do indoeuropeo "po" ou "bo", co significado de "fondeira" ou "depresión".

 

Vicus Helleni, capital das rexións Eoas dos gregos dos fermosos solpores.

 

Vigo era chamado en época romana vicus Helleni ou "vicus dos gregos" precisamente polo seu protagonismo no relato grego da Odisea, malia a súa pertenza global á tribo dos Celenos, sendo neste senso a capital ou sede do pobo dos Celenos. Vigo era pois a morada da meiga Circe que residía na illa Eoa dos fermosos solpores. Circe era filla do deus Helios, o sol, e a oceánide Perseis. Por este motivo aos habitantes das Rías Baixas-Arousa, Pontevedra e Vigo- chamábanselles Celenos, do latín vulgar "caelo", que significa "ceo".

 

Caeleo Cadhair, a catedral do ceo 

 

Vigo, pola súa posición xeográfica era a sede, catedral ou trono dos Celenos. Caelobriga ou Caeleo Cadhair.

Neste senso no concello de Santa Comba atopouse unha inscrición funeraria co seguinte epitafio:

Caeleo Cadro/iolonis f(ilius) Cilen/us |(C invertida) (castello) Berisamo / an(norum) LX et Caesa/rus Caeleonis / f(ilius) an(norum) XV / h(ic) s(iti) (...

Caeleo Cadroiolonis pode ser un antropónimo prerromano que signifique "da sede ou do trono dos Celenos", ou sexa "vigués", e o seu fillo xa ten un antropónimo plenamente latino, Caesarus Caeleonis, Caesar "vigués". Cathedra, cadair, cador, cadrís é unha raíz céltica que significa "cidade", "cluster of beehive huts", "trono", "silla", "catedral", "capital" ou "rei", polo que, fronte a unha posible Caelobriga, como capital urbana dos Celenos como topónimo orixinal de Vigo, temos un Caeleo Cador que engade a maiores connotacións relixiosas como "catedral ou sede ou trono do ceo" ao primixenio núcleo vigués. Ao respecto, sempre se discutiu sobre a posibilidade de que o castro de Vigo, amais dun recinto residencial fortificado, fora tamén un importante lugar sagrado ou relixioso onde render culto ao sol e á divindade, capital das famosas rexións Eoas dos gregos. Neste senso en Irlanda hai unha montaña de 1.000 m chamada "Cathair na Feinne", un lugar mítico para os irlandeses que pode traducirse como "o trono dos guerreiros Fianna". Tamén o mesmo nome do barrio de Teis fai alusión a divindade.

 

Vigo tamén era o castelo de Corbenic na procura do Grial

 

Todo o anterior tamén entronca coa topografía ou xeografía oculta da famosa lenda artúrica na procura do Graal e o famoso castelo de Corbenic, do céltico "cor" co significado de "montículo" "promontorio" e do francés antigo "bénic", co significado de "bendecido", o cotarelo custodio do Santo Graal e onde residía a feiticeira Helena de Corbenic, filla do rei Pelles, do grego "pélagos", "rei da vasta extensión do océano", e que resultou ser a nai do casto e virxe cabaleiro Galahad ou Galaz mediante un feitizo que lle fixo ao rei Arturo. Galahad era o máis puro de tódolos cabaleiros da táboa redonda e o elexido para admirar e observar e restituír o devandito Santo Graal á Terra Santa na Galilea, e onde finalmente sería soterrado.

 

Unha escultura de Circe para Vigo

Segundo o anterior cómpre xa unha fermosa escultura da meiga Circe en Vigo no interior do seu palacio, no antigo recinto amurallado do castelo de San Sebastián no entorno do edificio do Concello, que resignifique a importancia da cidade de Vigo na historia universal e na literatura universal do relato homérico. Se en Madrid teñen unha deusa Cibeles en Vigo temos a nosa meiga Circe.

 

 

 

© Marcos Castro Vilas, arquitecto

 

 

Os celtas

 

 

Se consideras aos gálatas como unha pinga ou gota poética que esvarou polo Danubio dende Centroeuropa ata Anatolia, entón Galicia non é celta. Pola contra se consideras aos gálatas e aos celtas ou mesmo á rexión de Galitzia, en Polonia-Ucraína, como pobos ou culturas que ascenderon cara Centroeuropa dende África (celtas arcaicos) e portadores da, aínda máis antiga todavía, raíz africana-bereber "Kal", que significa tribo ou semellante, entón a cultura Hallstat ou La Tène (celtas clásicos) sería, xa que logo, un eco ou reverberación descendente moi posterior desa migración ascendente primixenia, e logo Galicia ou Irlanda ou Escocia si son celtas. O verdadeiro celtismo é moi anterior ao fenómeno da expansión das linguas e dos pobos indoeuropeos circa 2000 a.C e está relacionado, cando menos, co haplogrupo M-81 de orixe norteafricana presente en Galicia e Portugal, nos pasiegos cántabros, en Sardeña e tamén en Gales (5%) e tamén en Escocia (1%). As linguas indoeuropeas son un sustrato ou imprimación posterior, malia que se soen asociar comunmente co celtismo e coa difusión do chamado "celtismo clásico" en Europa (Hallstat ou La Tène) pola volta do último milenio antes de Cristo. Polo tanto e a modo de resumen, os celtas clásicos (Hallstat e La Tène) son un eco ou unha reverberación dos celtas arcaicos de orixe norteafricana e que adoptaron unha lingua indoeuropea tralas invasións destes pobos das partes máis occidentais de Europa pola volta do 2.000 ou 2.500 a.C. Senegal sería o pobo ou tribo (gal) dos zenas ou "sanhagah",  (xentes dos oasis) que habitaban Mauritania, e o zenaga sería a súa lingua.

Segundo as fontes dos historiadores romanos, o deus dos celtas era unha especie de Mercurio psicopompo ou heraldo dos deuses, representado na maior parte das veces coma Hermes cun caduceo ou vara de Esculapio. Neste senso Hermes foi o protector de Ulises na illa Eoa antes da súa viaxe cara ó inframundo grego (América). Non hai nada máis celta que intercalar as eses líquidas na fala, o seseo de toda a vida.

O segredo está nas vacas, os xenuinos "celtas arcaicos" viñeron de África, as mesmas vacas con cornos en forma de lira hainas na Galicia e na Galitzia podólica, de tal xeito que; as cachenas rubias coma a raza Highland (celtas do oeste), as cachenas húngaras (celtas do leste), as cachenas italianas, raza maremmana (celtas do centro), despois por outro lado temos as vacas grises coma a pardo-alpina (expansión neolítica tradicional de Oriente Medio) e as vacas negras de gran envergadura (Centroeuropa, estepas rusas e indoeuropeas). A orixe do chamado "tronco roxo megalítico" tivo lugar no gando N'Dama de África. Qué sería dos suízos sen as súas fermosas vacas da raza Simmental.

Europa é simétrica e dende sempre estivo "subxugada" a continuos movementos migratorios ascendentes procedentes de África que tamén contribuíron a construír o acervo cultural indoeuropeo, tanto lingüístico coma arqueolóxico, con moitas raíces léxicas comúns a outras linguas. Pero o indoeuropeísmo, malia ser paradoxicamente a base das chamadas linguas célticas, é unha migración moi posterior (2.000 a.C) procedente das estepas do leste, e os chamados "celtas académicos" (Hallstatt e La Tène) non son máis que unha pequena reverberación ou eco desas migracións paleolíticas e neolíticas procedentes de África co seu posterior verniz lingüístico indoeuropeo. O que pasa é que as costas máis occidentais de Europa quedaban un pouco lonxe da influencia esteparia rusa, favorecendo a prevalencia do influxo sureño de orixe africana. É un fenómeno que se daba fundamentalmente no occidente de Europa ou polo menos que identificaba e definía como pobo diferenciado ó occidente de Europa. No resto de Europa había máis mestura difusa,  gradual e tradicional. Era o épico choque do haplogrupo R1b co haplogrupo R1a de cando o amplo deserto do Sáhara era un fértil verxel. Xa que logo o celtismo é un concepto ou un invento grego que pretende poñer de manifesto ou relevo o influxo xenético africano nas costas máis occidentais de Europa polo debilitamento da influencia esteparia-centroeuropea e como feito claramente diferenciador respecto doutras zonas do sur de Europa onde esta mistura é moito máis difusa ou gradual por cuestións de índole meramente xeográfica. O celtismo define a afastada occidentalidade europea de clara influencia africana e lonxe dos influxos esteparios europeos fronte a unha península itálica separada polo mar de África e un leste de Europa cunha mestura natural e ancestral entre o norte e o sur, coma na Grecia.

Neste senso Europa, malia ser un apéndice da estepa, non deixa de ser tamén unha prolongación norteña e fría do fértil e moderno deserto do Sahara, con tres vías principais de acceso ou penetración, que son España, Italia e Turquía. Hai celtas do oeste, celtas do centro, e celtas do leste, que paradoxicamente contribuíron a conformar o substrato indoeuropeo, e todos eles tamén contribuíron a maiores e con posterioridade a conformar o acervo cultural desa reverberación dos chamados celtas clásicos (Hallstatt e La Téne). É certo que durante o Paleolítico ninguén migraba con vacas pero as palabras si migraban. Así, por exemplo, "koore" é cabeza en fulani, "qeru" é cabeza en tamazigh, "keru" é cabeza en éuscaro, "kerek" é redondo en húngaro, "krenn" é redondo en córnico e "ker" é "hill fort" tamén en idioma córnico e en idioma masai (kraal), e como bos atlantes, "cher" é lúa en huarpe e "kren" é sol en lingua selknam. Tamén "larregi" é longo en éuscaro, "largus" é longo en latín e "lorga" é vara en galés. Dende logo en Irlanda non hai rastro dos celtas académicos e si moitas conexións co pobo amazigh, por exemplo, "frauta" en amazigh é "gaita", navegar dise "silel", "sail" en inglés, "zurro" en galego dise "amazurr" en bereber, "frouma" en galego dise "afraw" en bereber. Pero, sobre todo, tanto os galos coma os galegos veñen da antiga raíz tuareg "kal", que significa "tribo", e que os gregos pronunciaban "kel", unha palabra que para eles significa "redondo", quizais en alusión ao modo de vivir dos celtas. 

Considerando Europa un apéndice xeográfico das estepas e das chairas rusas, o celtismo é unha idea de orixe grego que xurdiu para nomear ás xentes cunha cultura diferente (fundamentalmente africana-europea) que habitaban as partes máis occidentais ou estremeiras de Europa, un fenómeno que afectaba sobre todo á Galia, onde a influencia esteparia chegaba máis debilitada ou diluída, e que acabou salpicando ou englobando co tempo a toda Centroeuropa pola ditosa perspectiva grega. E cando falo da ditosa e deformada perspectiva grega refírome a súa posición espacial escorada nun curruncho do taboleiro europeo, de tal xeito que ó final, redondeando e simplificando, todo o que quedaba á altura dos Alpes era celta, daba igual arriba ou abaixo, antes ou despois, para os gregos a referencia eran os Alpes que era o que tiñan máis próximo e destacado para referirse a Europa occidental. 

Respecto a presenza de xenes norteafricanos en Galicia, é obvio que a xenética de poboacións erra nas cronoloxías, porque a presenza de xenes norteafricanos tamén dáse nos pasiegos cántabros e nas vacas de raza Jersey. Coido que eles determinan unha converxencia cronolóxica ou temporal en función das mostras de ADN dun grupo de individuos determinado que dista moito de ser a orixe temporal real, polo motivo de que moitas das liñaxes que existiron acaban desaparecendo co paso do tempo. Non todas ás árbores xenealóxicas que existiron chegan até nós, polo que as converxencias temporais converxen moito antes no tempo porque, como consecuencia, o abano xenealóxico redúcese considerablemente. 

Cambiando un pouco de tema, os estudosos de xenética de poboacións soen cometer o erro de menosprezar o importante corridor que constitúe a costa norte de Libia ou de Alxeria como lugar de paso cara a península ibérica e que conecta directamente a península ibérica con Turquía e Asia, polo que pódese considerar un corridor máis asiático que africano. Tamén cometen o erro de separar xenéticamente o norte de África de Europa, cando en épocas pretéritas o extenso e fértil deserto do Sahara era máis ben o sur de Europa ou cando menos o refuxio climático e natural da Europa fría. Pásalle o mesmo aos paleoantropólogos que estudan Homo antecessor en Atapuerca, xustificando calquera influencia asiática como de procedencia europea, cando esa influencia asiática ben poido chegar até nós a través deste corridor africano-europeo magrebí. 

E polo motivo de ser un fino corridor de paso e migración é probable que non deixe moita impronta xenética estable no norte de África, esto mesmo ocorre co haplogrupo E-V13 de orixe africana, moi presente no leste de Europa e na península ibérica pero practicamente inexistente no Magreb, quizais tamén pola preponderancia co paso do tempo doutros haplogrupos máis modernos como E-M81 que borrou calquera rastro deste haplogrupo particular. Sexa como for, a partir deste momento o importante corridor magrebí do norte de África chamarase ou será bautizado como "o corridor dos flamencos" pois conecta directamente á área de distribución destas aves no mediterráneo coa India.

 

 

Os celtas amais de sermos celtas, isto é occidentais, somos atlantes.

 

 

 

Haplogrupo X from Stephen Oppenheimer et alii

© Marcos Castro Vilas, arquitecto

 

 

 

 

 

Arciprestados de Trastamar

CÉLTICOS-NERIOS: do céltico córnico "ner", co significado de "home valeroso", "heroe", "guerreiro". Tamén no idioma céltico bretón temos o termo "ner", co significado de "príncipe", "señor", "xefe". En galés "nêr" significa "Lord". Na mesma liña e co mesmo significado temos en galés "nerth", que significa "poder", "forza". En gaélico "neart" significa tamén "forza", "vigor". Na mitoloxía romana Nerio era unha deidade de orixe celta, esposa de Marte, e asociada á valentía.

DUIO: do céltico galés "duwio", "duwiaf", co significado de "divinizar" e "santificar". Tamén "dwyo" e "dwuiol", co significado de "piadoso", "devoto", da raíz céltica "duw", co significado de "deus". Tamén en córnico temos "du", "duw", co significado de "deus", "duwow" en plural. En céltico bretón "deus" dise "doue".

NEMITOS OU NEMANCOS: do céltico "nemeton", "nemeto", co significado de "lugar sagrado". En gaélico irlandés temos a raíz "neimheadh" co mesmo significado e relacionado co "sagrado".

ENTINES: do indoeuropeo "henti", co significado "de fronte", "de cara", os que están situados na parte frontal dalgunha cousa. A raíz "henti", "*hent" dou lugar ao adverbio que significa "diante", "en fronte", "en dirección a". En latín dou lugar a preposición "ante". En sánscrito dou lugar a palabra "ánti", co significado de "fronte a".

SONEIRA: do latín "sub-neria", as terras baixas dos nerios, ou nas partes baixas do nerios.

BERREO: do xermanismo de orixe sueva "bereich", co significado de "ámbito", "zona".

SEAIA: do normando "seair" e do latín "sedere". Do verbo normando "seer", co significado de "establecerse", "ocupar". Acción e efecto de tomar un lugar, "settlement" en inglés. Seaia coa súa torre de Mens era o pequeno reino dos normandos ou "saefes" na Galicia.

BARCALA: a etimoloxía da Barcala relaciónase coa raíz "*barc" ou "*barg", co significado de "concavidade", "fondeira". Barcia, Barxa e Bargo comparten a mesma etimoloxía. Do euskera "barrika", co significado de "cuba". Tamén en euskera temos "barka" e "barkak", co significado de "cesto de mimbre para o peixe" ou "caixa de madeira para transportar froita", tamén "cadaleito". Coa idea de concavidade temos en latín "barca", "embarcación, de orixe etimolóxico descoñecido. En inglés temos "bark", do proto-xermano "barkuz", co significado de "corteza dunha árbore",  afondando tamén nesa idea de concavidade.

BERGANTIÑOS: a etimoloxía de Bergantiños procede do nome latino dado polos romanos ao río Allones, chamado por eles "Vir" ou "Viri", mais a raíz latina "gens", "gentis", co significado final de "xente" ou "pobo" que vive ou habita a carón do río Vir.

DUBRA: O nome do arciprestado de Dubra ten a súa orixe nunha palabra de orixe céltica co significado de auga. Neste senso "dwfr" (pronunciado duvr) é unha forma galesa-céltica co significado de "auga", "dowr" "dowra" é "auga" en córnico.

LARACHA: A etimoloxía de Laracha tamén procede do céltico "leur", de onde derivan termos como "leira", "lar" ou "lareira", co significado de "solo" "chan", polo que Laracha significa "superficie plana".

© Marcos Castro Vilas, arquitecto

Os árabes da Qalisiya

É moi probable que o apelido Caamaño ou Calamaño teña unha orixe árabe, da raíz "qala", co significado de "fortaleza", e da raíz normanda "maño", co significado de "grande", polo que o apelido Caamaño signifique "fortaleza grande".

Aliados dos normandos, hai constancia noutras partes da península que tanto sarracenos coma vikingos estableceron alianzas de colaboración mutua, de aí a famosa liñaxe dos García Caamaño, señores fundadores de Vilagarcía, na ría de Arousa, ou cando non notorios escribáns nas vilas de Muros e Noia. Os Caamaño tiñan pazo no lugar de Cereo Vello en Coristanco e en Romelle e Follente en Zas. Os García, unha rama dos Gómez de Riobóo, saíron do lugar de Pazos en Sísamo e do lugar de Figueroa tamén en Sísamo. A liñaxe dos Pazos e Figueroa, unha rama dos García, tiñan o pazo en Meaños en Zas.

Con porto base no castro de Caamaño, en Porto do Son, e no castelo de Penafiel en Carnota, os Caamaño, ensarillados cos vikingos, tamén estableceron casa forte nas terras baixas dos normandos, no lugar de Cereo Vello en Coristanco, na comarca de Bergantiños.

No lugar que ocupaba o gran castelo circular de Penafiel consérvase unha enigmática inscrición de excomuñón que ten tamén a curiosidade de estar escrita de dereita a esquerda, xustamente do mesmo xeito a como escriben os árabes. O topónimo Quilmas vén da raíz árabe "qil'a" ou "qīl", que significa "fortaleza" ou "xefe", e da raíz normanda "mas" "maz" "mans", do latín "ma(g)is", co significado de "grande" "destacado". No lugar atópase tamén a Pedra Quitina, do normando "quite", co significado de "liberada".

Os Caamaño sempre estiveron moi vencellados á ría de Noia e aos concellos de Porto do Son, Muros, Noia e Carnota, unha maneira de controlar a estratéxica desembocadura do Xallas e do Tambre, pois usaron a ría de Noia e o río Tambre como porta de entrada na importante cidade de Santiago de Compostela. Deste xeito ascenderon río arriba ata Negreira e ata a Ponte Maceira para conquistar así as xenuinas terras dos galaicos en Santa Comba e tamén para establecer unha delegación representativa no mítico monte Medulio dos galaicos, lugar tradicional e simbólico do poder político dos célticos supertamaricos e dos suevos na Gallaecia, e de pasada tamén arrasar e saquear as múltiples riquezas da próxima cidade do Apóstolo. Se a torre de Randulfe, a fortaleza de Ulfo o galego, entre Boaña e Ser, é a capital normanda de Santa Comba e de Galicia, o lugar de Mira, xunto á lagoa de Alcaián, é a capital sarracena de Santa Comba e de Galicia. Pódese afirmar incluso que houbo un pequeno "estado" normando e un breve "estado" sarraceno con capital nas terras altas de Xallas, por algo sería. Mesmo semella que Galicia foi o lugar escollido por vikingos e sarracenos para intercambiar os seus dirham de prata, convertendo a Galicia nun importante e fundamental nodo de intercambio comercial entre o mediterráneo e o norte de Europa. Os árabes subían dende o sur e os normandos baixaban dende o norte como na etapa do Bronce Final Atlántico para encontrárense en Galicia.

Por este motivo nas terras altas da terra de Xallas e da terra de Montaos temos tamén, xunto a topónimos de orixe normanda e sueva, unha considerable toponimia de orixe árabe que debullamos a continuación: 

Así no concello de Tordoia temos lugares como Anxeriz, do xermanismo Anserico ou ben do árabe "ansar", co significado de "anexo", "auxiliar", "axudante", "apoio" ou "defensor" ou "vitoria", Alborin, do árabe "būr", co significado de "terreo baldío", Alborís, tamén do árabe "bor", co significado de "terreo improductivo", Albagueira, do árabe "al-baqara", co significado de "vacariza", Vilasal, do árabe "saāla", co significado de "fluír" "derramar", e finalmente Arabexo e as Xariñas en Val do Dubra, co significado de lugar próximo ás terras dos árabes. No concello de Santa Comba temos lugares como Mira, do árabe "emir", co significado de "príncipe", "comandancia", A Rabadeira, do árabe "rabad", co significado de "barrio", "suburbio", Arijón, do árabe "arij", co significado de "frescura", Alcaián, do árabe "al-kayan", co significado de "entidade política", "estado", Mostaza , do árabe "mustashfá", co significado de "hospital" ou do árabe "mustashar", co significado de "escribán" "asesor", Chafarís, do árabe "safarig", co significado de "canal de auga", Río do Sal do árabe "saāla" co significado de "fluír", Baçar, do árabe "basha" e do turco "pasha", co significado de "gran xefe" ou "señor" ou tamén "mercado", Faxín, do árabe "faj", co significado de "camiño entre montañas", Almozara, co significado de "chaira destinada a exercicios militares" ou ben "campo de trigo". Alqueidón en Brión, do árabe "al-qaidun", co significado plural de "líder" ou "comandante", Mourentáns, Adoufe e Tafín tamén en Brión, do árabe "tafona", co significado de "muíño", Sanín do árabe "sani" co significado de "o que segue" "segundo" ou "brillante" "grandeza" "persoa importante" "maxestuosidade", Bertamiráns do árabe "barr", "barrio", co significado de "campo", "suburbio", "parte exterior" ou "arredores" das xentes do Tambre, Cirro da raíz "ṣirr" co significado de "xeada", Bastavales do árabe "basta" co significado de "extensión" "llaneza" ou "mercado", e Almáciga en Santiago, co significado de "campo de regadío". Apelidos como Caamaño "fortaleza grande", Alvite "a casa", e Mayán "a fonte" "o manancial" "axudante", teñen unha orixe árabe. 

Os sarracenos tamén fixeron importantes incursións nas Rías Baixas, no sur de Galicia, na Lanzada e no importante atallo ou paso do Oitavén, co fin de acadar as estratéxicas terras de Ourense. Topónimos como Noalla, do árabe "nuwayya" co significado de "centro", "orixe" "xerme", Adina do árabe "adina" co significado de "suave" "lugar agradábel ou apracible", Rajó do árabe "rajja" co significado de "lugar movido ou rochoso". O lugar de Cobres pode ter unha orixe árabe, da raíz "k-b-r" "kabir" "kubir" "kabiris" co significado de "grandes" "poderosos", e famosas son tamén as salinas e o complexo salineiro de marismas e carriceiras de Larache en Marrocos en proceso de recuperación. Segundo a lenda, no lugar de Anseu, en Fornelos de Montes, atópase a tumba do derrotado xeneral musulmán Al-Malik (malik é rei en árabe). Tamén o nome medieval de Baiona, chamada Erizana, pode vir do árabe "a rizāna", co significado de "a calma" "o paraíso". Tamén o topónimo de Nigrán vén do árabe "niqrah", co significado de "pequena depresión do terreo" e Panxón vén do árabe "banyān", co significado de "edificio" ou "fortaleza", e Alcabre pode vir do árabe "al-qabr", co significado de "a tumba", "o enterramento".

Por este motivo os reis de Castela levantaron poderosas fortificacións en pedra en Baiona, na Lanzada ou en Soutomaior, tamén se pensa que a famosa liñaxe dos Soutomaior ten a súa orixe neste proceso defensivo  das costas do sur de Galicia levado a cabo polos reis de Castela para protexerse da constante presenza dos sarracenos. 

Tamén constátase a presenza árabe na contorna de Castro de Rei e relacionado tamén coa presenza dos normandos nesa zona. Rábade, Bazar ou Azúmara son topónimos de orixe árabe existentes na zona, e que reflexan o interese dos árabes da Meseta de establecer redes comerciais e de intercambio cultural co norte de Europa.

© Marcos Castro Vilas, arquitecto