Monte Couso, os Moscoso de Altamira

 

 

 

Segundo Fernando Cabeza Quiles, o topónimo "Couso" procede do latín "capsus" co significado de "caixa" e relacionado co verbo latino "capere" co significado de "capturar", "coller" ou "conter". Neste senso a palabra "couso", procedente de "capsus", emprégase no galego para nomear os foxos para capturar animais salvaxes no monte, especialmente o lobo, mediante a construción de longos muros de pedra que xeran un recinto que converxe nun foxo, o foxo dos lobos, onde cae o animal e se lle dá morte. Pola contra temos a palabra "couto" do latín "cautum" co significado de "defendido", "lugar cercado para poder defenderse mellor", como "o couto de Boyro".
O monte Medulio localizábase nos montes de Santa Comba, no nacemento do río Xallas, nunha penechaira chamada Grandimirum polos romanos ou "gándara dos xefes", que constitúe un terreo amesetado ou plano entre montañas, fácilmente abarcable e defendible polos celtas e que conforma a súa vez un auténtico castro ou forte no noroeste da Gallaecia. Tódolos montes que arrodean esta área forman unha especie de parapeto natural cun perímetro de 25 kilómetros ou 15 millas latinas, como recollen as crónicas romanas, e onde é moi habitual o uso do topónimo "Couso" co significado de "cercado" ou "asedio" e que fai  alusión a un posible escenario bélico de asedio ou confrontación. Así e deste xeito, temos San Martiño de Cousieiro en Val do Dubra, San Miguel de Couso en Coristanco, o monte Couso en Santa Comba, ara de Couso Oenaego en Seavia en Coristanco, ara de Couso-Marcus en Brandomil en Zas, ara de Couso en Logrosa en Negreira, San Martiño de Fontecada, Marcelle, Portomedal e Montouto, e os montes de Moscoso e Vila Martiño en San Fins de Freixeiro, que deron nome á famosa casa nobiliar dos Moscoso, unha rama da todopoderosa casa de Altamira, do latín "altus" co significado de "outeiro" "altozano" e "mira" co significado de xefe e cuxo nome fai alusión á devandita mansión romana de Grandimirum ou "gándara dos xefes", nome co que os romanos denominaron á conflitiva e xa mencionada penechaira xalleira. 

Na torre de Nogueira en Coristanco, moi próxima á famosa fortaleza de Ferreira dos Trava, temos unha ara de Coso Oenaego, do céltico "aenach", co significado de "asemblea", "reunión", "agrupamento", e no lugar de Brandomil temos unha ara de Coso Maelobrigo, do céltico-bretón "mael", co significado de "soldado", "xefe de guerra", "príncipe".

Segundo o catastro de Ensenada, referido ao couto de Boyro, entre os montes recios de Boiro e os montes de Moscoso, atopábase a aldea de Malvares. Tamén microtopónimos como os "montes da condesa", "pedra señora" ou "a costa do pao do lobo" poden facer referencia a un enfrontamento bélico, mesmo se pode inferir o lugar de Freixeiro en Santa Comba como base ou lugar de orixe da famosa liñaxe dos Moscoso. 

Tamén na gándara de Grandimirum localízase a parroquia xalleira de Baçar. O topónimo de Baçar está relacionado co termo éuscara "batzar" co significado de "asemblea" ou "bat" co significado de "unir" e tamén co termo húngaro "vezér", do proto-urálico *wetä co significado de "líder" "guiar" ou "gran xefe", ou "vestí" en ruso co significado de "conducir" ou "dirixir" ou "vozhd" "vosht", co significado importante de "xefe de tribo". En árabe temos o termo "wazar", de onde vén "visir", co significado "o que carga co peso", "o responsable". En bereber temos o termo "baba" co significado de "pai". Coa mesma raíz temos a palabra inglesa "boss", co significado de xefe e procedente do antigo alemán "baas" "basō" e do protoxermánico "baswō", co significado de "mestre" ou "pai". Tamén en lingua árabe "basha" significa "gran xefe", igual que a voz turca "bash", de onde vén a palabra "bajá". En proto-turco, turco, turcomano, búlgaro, azerí, karajaní, persa-khalaj, uzbeko ou tartar de Crimea, o termo "bash" fai referencia a "cabeza" ou "liderado". Polo que o topónimo Baçar co significado de "gran xefe" ben pode ser, cando menos, un nome de orixe xermana ou árabe. Neste sentido máis interesante é todavía o termo árabe "ba's" ou "ba'sa", co significado de "poder", "forza" ou "valor no combate ou na guerra". Tamén pódese especular ou inferir o lugar de Baçar como orixe ou base da casa de Trava, topónimos próximos como "cruce de Trava" ou "Pedra do Viso" en Boimente van nesa mesma dirección. Neste sentido é probable que no lugar da Pedra do Viso en Boimente se situase a importante fortaleza principal dos Trava, un lugar moi simbólico arredor da cal xurdiron posteriormente asentamentos como Boimente, Frieiro, Estévez (coroado en grego) Mourelle ou Bazar. Un lugar emblemático e un recinto dunhas 30 Ha que serviu de refuxio alomenos a 20.000 galaicos durante o seu enfrontamento coas tropas romanas, semellante ao monte Bernorio ou monte Cildá en Cantabria. Un campo base dende onde controlar Ferreira en Coristanco, castro de Mourelle e os montes de Moscoso en Freixeiro.

Non podemos esquecer tamén ao famoso deus Cosso, deus céltico da guerra e que ten moito que ver co significado de asediar e cercar. Da raíz indoeuropea "kap", co significado de "agarrar" ou "capturar" e da que derivan moitas palabras como "capsa" e "capere" en latín, "cassa" en italiano, "caixa" ou "capacidade" en galego, "chase", co significado de perseguir en inglés ou en francés, ou "cazar" ou "casa" en castelán.

 

 

Montes de Moscoso_San Fins de Freixeiro

 

 

En galego e en castelán o grupo latino -NS- simplifica ou deriva en -S-; monstrare>mostrare, mensam>mesa, mensem>mes, polo tanto a liñaxe dos Moscoso derivaría de "monscoso", ou monte Couso, en lembraza do poder político e da resistencia galega fronte á ocupación romana do mítico monte Medulio, e Galicia sería a matria da loba céltica. O escudo dos Moscoso, con esa loba céltica acosada, capturada e degolada, agocha a única representación gráfica ou a única lembranza da hecatombe do monte Medulio, onde os galaicos perderon para sempre o poder e os dereitos de propiedade sobre as súas chousas. Tamén a famosa raíña Lupa do Códice Calixtino semella representar o poder político galego ante a chegada dos invasores romanos. Por outra banda, a torre envolta en silvas dos Pardiñas e Riobóo representa a destrución da torre de Pardiñas en Razo polo duque de Arjona, do mesmo xeito que o pendón co cáliz-grial ou viril dos Vilardefrancos simboliza o reino de Galicia. A folla de figueira dos Figueroa representa unha árbore, símbolo da construción baseada na sabedoría, no coñecemento e no saber dos filósofos. En definitiva catro escudos para un país.

© Marcos Castro Vilas, arquitecto

 

 

 

 

Vilar de Gómez e Vilar de Andrade

 

O 19 de Maio de 1506, co gallo do seu pasamento, Cristovo Colón testou en Valladolid que a décima parte das rentas  anuais de morgado obtidas nas novas Indias descubertas pasasen aos seus parientes máis próximos. Con eses cartos o clan dos Pombo de San Fins de Freixeiro adquiriu o fundo ou quinta de Vilar de Gómez en Fafia e mais o fundo ou quinta de Vilar de Andrade (Terroal) e mais o lugar e debesa de Campañon en Castro na devandita parroquia montaraz de San Fins de Freixeiro no concello de Santa Comba, arciprestado de Dubra. E tamén podemos afirmar que a construción das torres do Allo en Zas e a reconstrución das torres de Mens en Malpica custeáronse coa liquidez das rentas vitalicias que cada ano os descendentes de Cristovo Colón transferían aos seus achegados máis próximos en función das directrices recollidas no antedito testamento.
En Fafia, na freguesía de San Fins de Freixeiro existe un casal ou fundo de grandes dimensións coñecido nos arquivos históricos polo nome de Vilar de Gómez. Deste xeito no Arquivo Histórico da USC existe un documento onde Juan Neto de Malvares (alias Juan Pombo) dispón dos montes de Vilar de Gómez e no AHDS aparecen Ana María Louzán e María Louzán como residentes en Fafia pola volta de comezos do século XVIII. Juan Pombo era irmán de Martín Pombo e ámbolos dous fillos de María de Companon do lugar do Terroal, outro fundo ou casal de grandes dimensións coñecido nos arquivos como Vilar de Andrade ou Vilar de Andeade. Pola súa parte Juan Neto de Malvares (alias Juan Pombo) era cuñado ou sogro de María Nariño casada con Domingo Neto, o seu irmán ou o seu fillo.
Seguindo coa historia ou relato anterior, cos cartos da venda de Vilar de Gómez en Fafia ao clan dos Pombo, Alonso Gómez de Riobóo fillo de Gomes de Riobóo e de Berenguela Sánchez de Moscoso sufragou os gastos de construción da torre medieval do Allo en Zas, unha práctica que se sostería e se repetiría no tempo coa venda de terreos e propiedades aos Pombo en Razo e Sorrizo, soar primixenio dos Pardiñas e Villardefrancos no coto de Cambrelle. Esta rama dos Pombo de Razo e Sorrizo emigraría a comezos do século XVIII ao virreinato da Nova Granada e tanto Manuel de Pombo como o seu sobriño Miguel de Pombo e Pombo encabezarían a acta de independencia da Gran Colombia (Terra Firme colombina) xunto co seu familiar e veciño Antonio Nariño, primeiro presidente da Gran Colombia.
Cos cartos da venda de Vilar de Andrade (Terroal) pagáronse os gastos da reconstrución das torres de Mens en Malpica. Rodrigo Osorio de Moscoso e a súa muller Teresa de Andrade sufragaron os gastos da reconstrución das torres de Mens, destruída polos irmandiños. Rodrigo Osorio de Moscoso, conde de Altamira, era fillo de Urraca de Moscoso e Castro e primo de dona Berenguela Sánchez de Moscoso, muller de Gomes de Riobóo.
Deste xeito estableceuse de por vida unha estreita relación entre os Pombo do Terroal e Fafia e as familias nobiliarias dos Moscoso e Gómez de Riobóo, condes de Altamira e señores do Allo, respectivamente, e que se consumou no lugar de Malvares (Val do Dubra) co matrimonio entre Jacinto Gómez de Riobóo y Luaces e Dominga García y de Vila e tamén novamente entre os Moscoso e os Gómez de Riobóo co matrimonio de Nicolás Gómez de Riobóo e Dorotea Romero de Moscoso Prego de Montaos, tamén no lugar de Malvares. 

Tamén podemos engadir ou inferir a mesma dinámica vista en Fafia e no Terroal tamén no Casal de Perros en Rus desta vez en relación á rama da familia García Pardiñas Vilardefrancos e a construción do pazo de Vilardefrancos en Artes (Carballo).

Froito desta alianza estratéxica entre os Moscoso e os Gómes de Riobóo cos familiares e parentes próximos de Cristovo Colón deu comezo o ascenso, auxe e apoxeo das dúas casas nobiliarias galegas chegando, no caso dos Osorio de Moscoso, condes de Altamira, a converterse na nobreza máis intitulada de España.

 

Mentres na escola un gris e aburrido mestre de literatura galega explica os tamén grises e tristes séculos escuros, dáse a paradoxa que durante os séculos xvi, xvii e xviii, nunha pequena e montaraz aldea galega, unha rama perdida de Pipino o Vello e Hugo Capeto e de Pedro Fróilaz de Traba, conde de Trastámara, estaba a argallar novamente a construción dun imperio tan grande coma o carolinxio, un anaco de paraíso, á outra beira do Atlántico chamado agora república da Gran Colombia ou Terra de Gracia colombina.

Resumo: Vilar de Gómez correspóndese co casal de Fafia onde e segundo os documentos do Ahds residían pola volta do século xviii Ana Louzán e Ana María Louzán. Pero tamén sabemos gracias a documentos do Ahus que a comezos do século xvii Juan Neto de Malvares, irmán de Martín Pombo e fillo de María de Companon (Castro de Freixeiro) residente no casal do Terroal (Vilar de Andrade), dispoñía dos montes de Vilar de Gómez.

 

 

 

© Marcos Castro Vilas, arquitecto

 

 

 

Grandimirum, a gándara dos xefes

-Mir ou -mil é un sufixo xermánico de orixe indoeuropea que significa "destacado" ou "sobresaínte", deste sufixo derivan palabras coma "emir" ou "almirante" ou mesmo a casa de Altamira, señores do condado de Trastámara. Tamén a voz inglesa "more" ou "meer" en alemán co significado de "máis", ou "maire" "mairie" en francés co significado de "alcalde" ou "alcaldía", e "meiro" en galego co significado de "maior". "Mor" é grande en gaélico escocés, "mawr" é grande en galés e "maha" é grande, poderoso e forte en sanscrito. Neste senso para un mesmo significado temos dúas variantes ou alternativas, por un lado "destacado" significa "grande" e por outra banda "destacado" significa "xefe" ou "poder".
A cadea montañosa do Cáucaso amais de ser unha barreira natural tamén constitúe unha costura que permite a mestura e a permeabilidade cultural entre dous mundos antagónicos como son o norte e o sur e deste xeito existen moitas palabras indoeuropeas que regan ou son compartidas polas linguas árabes e semíticas, é o caso da palabra burg que significa "torre" en lingua árabe e que deriva da voz indoeuropea brig, do mesmo xeito tamén temos a palabra emir que significa "xefe" en árabe e que deriva dunha raíz europea mir co significado que explicamos con anterioridade.
Por outra banda temos gándara ou granda, unha palabra de orixe prerromana que define as chairas de erosión de escaso valor agrícola e de vexetación baixa e pobre existente entre as montañas, unha gándara sería unha penichaira ou charneca en portugués. A localización dos campos de mámoas segundo Florentino López Cuevillas responde ao seguinte esquema: "se encuentran con preferencia muy acusada las mámoas en lugares no aprovechados por la agricultura, tales como las gándaras o las llamadas terminales de las montañas o sierras...la mayoría de las necrópolis se hallan emplazadas en llanos altos o en gándaras...las mámoas que se ven con mucha más frecuencia en las planicies terminales que en las laderas".
Xa que logo ou daquela, o Grandimirum romano, a mansio romana da famosa vía xx per loca marítima do itinerario de Antonino, que uns sitúan en Brandomil e outros situamos con máis acerto no lugar do Hospital en Xallas de Castrís, sería a gándara por excelencia ou a terra dos xefes, unha meseta entre montañas onde se atopaba o mítico monte Medulio das crónicas de Tito Livo e que chegaron a nós a través dos textos de Floro e Orosio. Os famosos montes de Moscoso, mons Coso, referenciados no catastro de Ensenada como os montes de Portochán, que estremaban ó sur coa parroquia de San Martiño de Cousieiro no Val do Dubra e ó norte coa parroquia de San Miguel de Couso no Coristanco. A casa nobiliaria dos Moscoso era unha das liñaxes máis importantes da Galicia medieval herdeira do poder dos Trava, como señores do condado de Trastámara, e tiveron a súa continuidade na casa nobre de Altamira, da raíz -mir (xefe) e do latín altus (outeiro, altozano), a máis intitulada das casas nobiliarias de Galicia e de España con 9 ducados.

Distribución do apelido Mouro

"mawr" é unha palabra galesa que significa "grande" "forte" "poderoso", tamén en gaélico escocés, unha lingua céltica anterior ás invasións bárbaras dos pobos xermánicos, dise "mor".

 

A mesma etimoloxía redundante e residual atopámola nese mesmo lugar no nome do río Mira e na parroquia xalleira de Baçar que se localizan precisamente no corazón da gándara de Grandimirum. O topónimo de Baçar está relacionado co termo éuscara "buruzagi" ou "buzari" e co termo húngaro "vezet", co significado de "líder" "guiar" ou "gran xefe". Coa mesma raíz temos a palabra inglesa "boss", co significado de xefe e procedente do antigo alemán "baas" e do protoxermánico "baswo", co significado de mestre. Tamén en lingua árabe "basha" significa "gran xefe" igual que a voz turca "pasha" e de onde vén a palabra "bajá". En proto-turco, turco, turcomano, azerí, karajaní, persa-khalaj ou tartar de Crimea, o termo "bash" fai referencia a "cabeza" ou "liderado". Polo que o topónimo Baçar co significado de "gran xefe" ben pode ser, cando menos, un nome de orixe xermana ou árabe para designar unha zona de moito poder político.

 

© Marcos Castro Vilas, arquitecto